รศ.ดร.ภญ.จุฑามาศ สัตยวิวัฒน์
ดร.ภญ.นุชนาถ รังคดิลก นักวิจัยเชี่ยวชาญ
นันทนิจ ผลพนา นักวิจัยชำนาญการ
ห้องปฏิบัติการวิจัยเภสัชวิทยา สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์

                1. บทนำ

                สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ได้เริ่มโครงการปลูกพืชสมุนไพรที่หมู่บ้านทับทิมสยาม 05 ตำบลคลองไก่เถื่อน อำเภอคลองหาด จังหวัดสระแก้ว ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2542 โดยมีการปลูกขมิ้นชัน ไพล และฟ้าทะลายโจร เพื่อให้ราษฎรในหมู่บ้านมีรายได้เสริม หมู่บ้านนี้เคยเป็นหมู่บ้านเขมรอพยพมาก่อน หลังจากเขมรได้กลับคืนประเทศกัมพูชา  สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์จึงได้รับมอบหมายให้จัดตั้งหมู่บ้านทับทิมสยามตามแนวชายแดนติดประเทศกัมพูชา โดยอยู่ในความดูแลของสำนักกิจกรรมพิเศษ สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์  ปัจจุบัน หมู่บ้านแห่งนี้เป็นแหล่งปลูกพืชสมุนไพรหลายชนิด และเป็นแหล่งศึกษาดูงานด้านการผลิตสมุนไพรที่มีชื่อเสียง ได้รับการยอมรับในด้านการผลิตวัตถุดิบสมุนไพรที่ได้มาตรฐานสากล และเป็นศูนย์การเรียนรู้ด้านการปลูกสมุนไพรอินทรีย์ ตามมาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดี (Good Agricultural Practice: GAP) นอกจากนี้ ยังเป็นผู้ผลิตวัตถุดิบสมุนไพรหลักให้แก่ โรงพยาบาลวังน้ำเย็น และโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร อีกด้วย

                2. ทำไมฟ้าทะลายโจรจึงต้องเป็นสารสกัดน้ำ ?

                สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ เป็นหน่วยงานแห่งแรกของประเทศไทยที่ทำการผลิตสารสกัดฟ้าทะลายโจรในรูปแบบสารสกัดด้วยน้ำ นักวิจัยทั้งจากภาครัฐและเอกชนไม่ค่อยนิยมใช้สารสกัดน้ำ เพราะการสกัดฟ้าทะลายโจรด้วยน้ำ จะได้ปริมาณสารสำคัญออกฤทธิ์น้อยกว่าการสกัดด้วยแอลกอฮอล์ เหตุผลที่สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์เลือกใช้น้ำในการเตรียมสารสกัดเนื่องจาก

1. การใช้ของแพทย์แผนไทย จะเลือกใช้น้ำเป็นตัวทำละลายในการต้มยาสมุนไพร
2. ถ้าใช้ในรูปแบบใบแห้ง/ผงบด แล้วบรรจุแคปซูล อาจต้องรับประทานยาเป็นจำนวนมากถึง 9-12 แคปซูลต่อวัน จึงจะได้สารออกฤทธิ์เพียงพอต่อการรักษาโรค ซึ่งอาจทำให้ไม่สะดวกต่อการใช้
3. การใช้น้ำในการสกัดจะมีต้นทุนการผลิตถูกกว่าแอลกอฮอล์ ซึ่งมีราคาแพงกว่าและจะต้องมั่นใจว่าสามารถกำจัดแอลกอฮอล์ที่ตกค้างในสารสกัดออกได้หมด แอลกอฮอล์สามารถสกัดสารออกฤทธิ์หลักได้ปริมาณมาก ซึ่งเป็นข้อดี แต่สารสกัดเข้มข้นที่ได้ จะมีลักษณะเหนียวข้น ซึ่งเมื่อนำไปทำผลิตภัณฑ์อาจจะปลดปล่อยสารออกฤทธิ์ออกมาได้น้อยกว่าสารสกัดน้ำ ทำให้ปริมาณยาที่จะถูกดูดซึมมีน้อย จึงส่งผลให้ระดับตัวยาสำคัญในกระแสเลือดน้อยกว่าสารสกัดน้ำที่มีการละลายของสารออกฤทธิ์ได้ดีกว่า เมื่อรับประทานยาแคปซูลที่ระบุปริมาณสารออกฤทธิ์หลัก Andrographolide เท่ากัน

                3. ทำไมสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ จึงประสบความสำเร็จในการผลิตแคปซูลสารสกัดน้ำฟ้าทะลายโจรที่มีคุณภาพ เป็นแห่งแรกในประเทศไทย?

                3.1 การควบคุมคุณภาพวัตถุดิบ (ต้นน้ำ)

                สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ได้พัฒนาวิธีวิเคราะห์สารสำคัญออกฤทธิ์ในฟ้าทะลายโจรได้พร้อมกัน 4 ชนิด ได้แก่ Andrographolide (AP₁), 14-Deoxy-11, 12-didehydroandrographolide (AP3), Neoandrographolide (AP₄) และ 14-deoxyandrographolide (AP₆) และนำมาใช้ในการควบคุมปริมาณสารสำคัญในวัตถุดิบฟ้าทะลายโจรตั้งแต่การเลือกระยะเวลาเก็บเกี่ยวฟ้าทะลายโจรที่เหมาะสม เพื่อให้ได้สารสำคัญที่ออกฤทธิ์โดยเฉพาะ Andrographolide ได้มากที่สุด และมีการศึกษาความคงตัวของสารสำคัญในวัตถุดิบว่าสามารถเก็บได้อย่างน้อย 3 ปี ขึ้นอยู่กับบรรจุภัณฑ์และวิธีการเก็บรักษา

                3.2 การควบคุมปริมาณสารสำคัญในสารสกัด (กลางน้ำ)

                สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ มีการตรวจสอบและควบคุมปริมาณของสารสำคัญทั้งในวัตถุดิบฟ้าทะลายโจรก่อนนำมาใช้ในการเตรียมสารสกัดน้ำและหลังจากได้สารสกัดเป็นผงแห้งแล้ว  และได้ยื่นจดอนุสิทธิบัตรครั้งแรก เรื่อง “วิธีการเตรียมสารสกัดมาตรฐานจากสมุนไพรฟ้าทะลายโจร (Andrographis paniculata (Burm.f.) Nees, Acanthaceae)และใช้สารสกัดดังกล่าวในการผลิตผลิตภัณฑ์” เมื่อวันที่ 27 เมษายน 2547

                ต่อมา ได้ทำการยื่นจดอนุสิทธิบัตรอีก 1 เรื่อง คือ “กรรมวิธีการเตรียมสารสกัดสมุนไพรฟ้าทะลายโจร (Andrographis paniculata (Burm.f.) Nees, Acanthaceae), องค์ประกอบทางเภสัชกรรมของสารสกัดดังกล่าว และการใช้สารสกัดดังกล่าวสำหรับผลิตผลิตภัณฑ์หรือยาลดความดันโลหิต หรือยาที่ใช้รักษาความผิดปกติของระบบไหลเวียนเลือด หรือยารักษาโรคมะเร็งชนิดต่าง ๆ โดยเฉพาะที่ตับและท่อน้ำดี” เมื่อวันที่ 27 ธันวาคม 2555

                3.3 การผลิตแคปซูลสารสกัดน้ำฟ้าทะลายโจร (ปลายน้ำ)

                สถาบันฯได้พัฒนาสูตรยาแคปซูลสารสกัดน้ำฟ้าทะลายโจร โดยนำสารสกัดน้ำฟ้าทะลายโจรที่มีปริมาณสารสำคัญที่แน่นอนมาใช้ในการผลิตแคปซูล ซึ่งผลิตภัณฑ์ที่ได้จะมีปริมาณสาร Andrographolide (AP₁) 10 มิลลิกรัมต่อแคปซูล และบรรจุในภาชนะบรรจุที่เหมาะสม เพื่อให้สารสำคัญมีความคงตัวที่ดี นอกจากนี้ผลิตภัณฑ์แคปซูลสารสกัดน้ำฟ้าทะลายโจรนี้ ยังได้มีการศึกษาการละลาย (Dissolution testing) เพื่อดูการละลายของสารสำคัญจากแคปซูลอีกด้วย ผลที่ได้พบว่า ผลิตภัณฑ์นี้มีการละลายของ AP₁ มากกว่า 80% ใน 45 นาที

                4. ทำไมต้องมีการถ่ายเทคโนโลยีการผลิตสารสกัดให้ภาคเอกชน?

                เนื่องจาก ในระดับอุตสาหกรรมมีโรงงานผลิตยาสมุนไพรแผนโบราณอยู่เป็นจำนวนมาก การเข้าไปร่วมทำการวิจัยเพื่อขยายกำลังการผลิตสารสกัดกับโรงงานที่มีอยู่แล้ว จะเป็นการเพิ่มศักยภาพของอุตสาหกรรมยาสมุนไพรภายในประเทศ

                บริษัท ปานะโอสถ จำกัด เป็นบริษัทที่ได้รับการคัดเลือก เนื่องจากเป็นบริษัทที่เพิ่งเริ่มกิจการผลิตยาสมุนไพรแผนโบราณ มีโรงงานที่ได้รับมาตรฐานระดับสากล (GMP PIC/S) และบิดาเจ้าของโรงงาน เป็นแพทย์แผนไทยมาก่อน จึงมีความตั้งใจอย่างยิ่ง  ที่จะผลิตผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่มีคุณภาพ และนำสมุนไพรไทยไปสู่ตลาดโลกให้เป็นที่รู้จัก

                หลังจากพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) ทรงเสด็จในพระราชพิธีเปิดงานประชุมฯ แล้ว ทรงมีพระราชดำรัสชมเชยการดำเนินงานของสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ในเวทีนานาชาติ และทรงพระราชทานพระราโชบายให้องค์ประธานสถาบันฯ นำเอาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีไปสู่ระดับรากหญ้า จึงเป็นที่มาของ “โครงการสมุนไพรของหมู่บ้านทับทิมสยาม 05” โดยเป็นกิจกรรมหนึ่งในโครงการ “Green Health” ที่ได้รับการสนับสนุนจากโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) ในการพัฒนาศักยภาพของสตรีด้วยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี

                6. หน่วยวิจัยและวิเคราะห์คุณภาพอาหารและยา

                สำนักวิจัย สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ขอแสดงความยินดีกับ แผนกปฏิบัติการวิเคราะห์ หน่วยวิจัยและวิเคราะห์คุณภาพอาหารและยา สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ในโอกาสได้รับรางวัลประกาศเกียรติคุณ ห้องปฏิบัติการทดสอบสินค้าเกษตรและอาหารดีเด่น ประเภทให้บริการทั่วไป ประจำปี พ.ศ. 2565จากสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.)

                รางวัลนี้ จัดขึ้นเนื่องในวาระวันคล้ายวันสถาปนา สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) ครบรอบ 20 ปี เพื่อเป็นการยกย่องผลการปฏิบัติงานและเป็นขวัญกำลังใจ ให้แก่หน่วยงานภาครัฐและผู้ประกอบการภาคเอกชนที่เกี่ยวข้องกับมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารทั่วประเทศ โดยมีนายพิศาล พงศาพิชณ์ เลขาธิการสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) เป็นผู้มอบรางวัล โดยมีห้องปฏิบัติการที่ได้รับรางวัล 3 ห้องปฏิบัติการ หนึ่งในนั้น ห้องปฏิบัติการทดสอบ แผนกปฏิบัติการวิเคราะห์ หน่วยวิจัยและวิเคราะห์คุณภาพอาหารและยา สำนักวิจัย ได้รับมอบโล่ร่างวัลประกาศเกียรติคุณ ณ สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ เมื่อวันศุกร์ที่ 7 ตุลาคม 2565

                สำนักวิจัย สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ จึงขอแสดงความยินดี มา ณ โอกาสนี้

การติดต่อ :   แผนกปฏิบัติการวิเคราะห์ (Analytical Section)

                    หน่วยวิจัยและวิเคราะห์คุณภาพอาหารและยา

                    สำนักวิจัย สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์

                    54 ถนนกำเเพงเพชร 6 แขวงตลาดบางเขน เขตหลักสี่ กทม. 10210

                    โทรศัพท์ : 02-553-8620 อีเมล : [email protected]

                สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ รับมอบโล่รางวัลเชิดชูเกียรติเครือข่ายวิจัยเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภค จากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) กระทรวงสาธารณสุข ในงานประชุมวิชาการคุ้มครองผู้บริโภคด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพแห่งชาติ ประจำปี 2569 (National Thai FDA Forum 2026) ภายใต้แนวคิด “From Local to Global : วิจัยสร้างฐาน มาตรฐานสร้างชื่อ เลื่องลือสู่สากล” เมื่อวันที่ 27 กุมภาพันธ์ 2569 ณ ศูนย์ประชุมวายุภักษ์ โรงแรมเซ็นทารา ไลฟ์ ศูนย์ราชการและคอนเวนชันเซ็นเตอร์ แจ้งวัฒนะ กรุงเทพมหานคร
                โอกาสนี้ รศ. ดร.จุฑามาศ สัตยวิวัฒน์ รองประธานสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ฝ่ายธุรการวิทยาศาสตร์ เป็นผู้แทนสถาบันฯ เข้าร่วมรับมอบ “โล่รางวัลเครือข่ายวิจัยเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภค” จาก ภญ.สุภัทรา บุญเสริม เลขาธิการคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเป็นการยกย่องหน่วยงานเครือข่ายวิจัยที่มีความร่วมมือกับ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) อันก่อให้เกิดผลงานวิจัยเชิงประจักษ์ที่เป็นประโยชน์ในการคุ้มครองผู้บริโภคด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพอย่างเป็นรูปธรรม
                สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ เป็น 1 ใน 8 หน่วยงานที่ได้รับการคัดเลือกให้เป็นหน่วยงานที่ได้รับรางวัลแห่งความภาคภูมิใจดังกล่าว ซึ่งสะท้อนถึงความมุ่งมั่นในการดำเนินงานมาตลอดระยะเวลากว่า 3 ทศวรรษของสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ในฐานะเครือข่ายงานวิจัยไทยที่ให้ความสำคัญกับการส่งเสริมและพัฒนาผลงานวิจัย และนวัตกรรมใหม่ ๆ ให้ได้มาตรฐานความปลอดภัยในระดับสากล เพื่อนำไปสู่การยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนและประเทศชาติอย่างยั่งยืน

                ภาพบรรยากาศภายในงาน : 

                ภาพถ่าย : รศ. ดร.จุฑามาศ สัตยวิวัฒน์ รองประธานสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ฝ่ายธุรการวิทยาศาสตร์ ผู้แทนสถาบันฯ รับโล่รางวัล พร้อมด้วย ดร.จันทรกานต์ พิภพมงคล ผู้ช่วยประธานสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ฝ่ายวิจัย และคณะนักวิจัย ร่วมแสดงความยินดี

                เมื่อวันที่ 28 เมษายน 2569 ดร.ภญ. ผกากรอง ขวัญข้าว ผู้จัดการโรงงานผลิตยาสมุนไพร กลุ่มงานเภสัชกรรม โรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร นำคณะเจ้าหน้าที่ของโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศรและมูลนิธิโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร ในพระอุปถัมภ์สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ
เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี เข้าดูงานด้านการศึกษาวิจัยและพัฒนาสมุนไพรของห้องปฏิบัติการวิจัยเภสัชวิทยา และแผนกปฏิบัติการวิเคราะห์ หน่วยวิจัยและวิเคราะห์คุณภาพอาหารและยา (FDQ) สำนักวิจัย สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ โดยมีรองศาสตราจารย์ ดร.จุฑามาศ
สัตยวิวัฒน์ รองประธานสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ฝ่ายธุรการวิทยาศาสตร์ และผู้อำนวยการห้องปฏิบัติการวิจัยเภสัชวิทยา ให้การต้อนรับและร่วมประชุมหารือให้คำปรึกษาเกี่ยวกับงานวิจัยด้านสมุนไพร โดยเฉพาะสมุนไพรฟ้าทะลายโจร รวมทั้งแลกเปลี่ยนประสบการณ์ ให้แนวคิดในการทำงานวิจัยด้านสมุนไพร ให้ได้มาตรฐานตามระบบคุณภาพและมีความปลอดภัย การนี้ คณะผู้ดูงานได้มีโอกาส เยี่ยมชมห้องปฏิบัติการอันทันสมัยของแผนกปฏิบัติการวิเคราะห์ซึ่งได้รับการรับรองห้องปฏิบัติการมาตรฐาน ISO/IEC 17025 ในรายการทดสอบโลหะหนักในอาหารและรายการทดสอบสารสำคัญในผลิตภัณฑ์ฟ้าทะลายโจรรวมทั้ง เยี่ยมชมการทดสอบการละลายของผลิตภัณฑ์แคปซูลฟ้าทะลายโจรของห้องปฏิบัติการวิจัยเภสัชวิทยาอีกด้วย

                การศึกษาดูงานและแลกเปลี่ยนความรู้ในครั้งนี้ เป็นความร่วมมือของสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์กับหน่วยงานภายนอกซึ่งมีความเชี่ยวชาญด้านสมุนไพรเป็นที่ประจักษ์ เพื่อสร้างเครือข่ายความร่วมมือในการวิจัย และเสริมสร้างศักยภาพการผลักดันสมุนไพรไทยให้ได้มาตรฐานการผลิตในระดับสากล เป็นที่ยอมรับทั้งในและต่างประเทศ ส่งเสริมการผลิตผลิตภัณฑ์สุขภาพและยาจากสมุนไพรให้มีประสิทธิภาพ มีความปลอดภัย และเป็นที่ยอมรับ สร้างความเชื่อมั่นในการนำสมุนไพรไทยไปใช้ให้กับวงการแพทย์และประชาชนทั่วไป เพื่อเป็นการเสริมสร้างความมั่นคงทางยาของประเทศ ให้ประเทศไทยสามารถพึ่งพาตนเอง ลดการนำเข้าตัวยาซึ่งมีความเสี่ยงที่อาจเกิดการขาดแคลนในอนาคตได้